高华士
摘要
1660-1688年间,南怀仁在耶稣会士与中国当局和历法专家的接触中处于核心地位,因此值得收集他在书信中提供的为数不多的精确书名参考资料,最近对他所熟悉和显然使用过的中国作品和作者的书信进行了扩展和重新研究(132 项)。这些书信的数量相当少,而且书名都来自预期的图书馆和藏书,而且由于显而易见的原因,这些书信大多出现在他写给在中国的欧洲同事的信中,因为欧洲读者并不熟悉中文。但是,即使是这么少的数量——肯定只占他所用书籍实际数量的一小部分,也包含了一些有启发性的书名;无论如何,这表明了一种不同的、综合的阅读方式,此外,它还反映了一些出乎意料的、相当令人吃惊的评价,如针对汉语著作(缺乏的)逻辑结构和关于(技术性)插图的缺乏。
在耶稣会士,特别是南怀仁(Ferdinand Verbiest)看来,在欧洲以外的外国传教活动中,中国是最艰苦的(因为路途遥远、跨洋运输风险大、费用高),但也是最适合其使命的[1]与许多其他地区的情况相反,传教士在中国遇到的确实是一个高度文明的民族和等级森严的社会,在这个社会中,学习(书本和图书馆)占据着中心地位,享有崇高威望。因此,各方面的学术研究从一开始就为耶稣会士提供了接触中国上层社会(士大夫)的特权,并激发了真正的 “著作福传”和“创办图书馆战略”。这些方法在南怀仁的活动和工作中也有所体现,纪念他 400th 周年是关注他这方面传教活动的绝佳时机。
1.他发现中国书籍的预期地点多种多样,包括自1601年利玛窦抵达北京后就开始的西堂学院图书馆[2]、钦天监和西学书院(Western College)的专业图书馆、中国文人的私人图书馆(大概包括康熙皇帝的私人图书馆)以及一些中国书店。
即使证据很少,西堂书院的图书馆也肯定是分为两个部分的,中文书与主要的西文书藏书相邻,或在同一房间,或在另一个平行的库房。最早的证据可追溯到1609年利玛窦和他的房间:
“这些(图书)是我的房间的最佳装饰品,在那里可以看到朝廷的主要著作,也有整个国家来的书籍,一面是他们的图书,另一面是我们自己的。”[3]
唯一的其他明确证据指的是南怀仁去世后不久(1688年1月)的一段时期,但也可能对他的房间具有代表性:这一证据来自意大利环球旅行家杰梅利-卡雷里(Gemelli Careri,1651-1725年),他在1695年11月2日至22日期间访问了北京和西堂学院,并在那里看到了中国(和西方)书籍:
在北京的(葡萄牙神父们)有一个好的图书馆,其中有中国的和欧洲的书籍,我在那里也看到了一个写汉字的世界地图,是正方形的(……)。
Tengono (i.e. i Padri Portoghesi) in Peking una buona libreria di libri cinesi europei, nella quale vidi un mappamondo in lingua cinese, ma in forma quadrata (...).[4]
南怀仁在其他的书信中说,另一些藏书在所谓“中国修历天文学中国书库”(Bibliotheca Sinicae Astronomiae Restauratae),在其他文献中亦称“欧洲天文学在华书库”(Bibliotheca Astronomiae Europae in Sina restitutae),即西堂附近的“西学学院”的图书馆,即所谓的历局图书馆。另一个图书馆是钦天监的书库(Bibliotheca Tribunalis Mathematicae)(JA 49-V-19,第523页及以下),最后一个收藏馆是“北京诸局书库”(Archiva plurium Tribunalium Pekinensium),其中包括“天文局书库”(Archivum Tribunalis Astronomiae),汤若望在其中发现了一本特别的书,解释了观测日食时所举行的仪式。[5]
至于南怀仁在多次访问文人和皇宫时,在多大程度上也能接触到中国书籍,他没有报告,但展示甚至交换自己图书馆中的书籍在中国和欧洲的文人圈子里(Res publica litterarum)中都是普遍习惯的做法。这也是康熙皇帝在与南怀仁和其他耶稣会士私下讨论时的做法,因为在康熙个人图书馆中可以找到西洋书籍,这就证明以上的说法。[6]
中文书籍肯定也是在当地书店购买的:通过偶然的机会,我们知道在1730年,南堂每年有2.3%的收入用于购买书籍,其中肯定有中文书籍。[7]
偶尔也有从北京以外的游客带来中国书籍,给南怀仁看。南怀仁的朋友何义门(=何卓)就是这样的人,他从南方来到北京,带来了一些非常古老的(中国)书籍,并给南怀仁看;其中有一本新抄写的字典,名为《石药尔雅》(“矿物药效同义词典”),南怀仁读过这本书,并为其写了一篇后记[8]关于1675年中国书籍从常熟运往北京的情况,我们可以从鲁日满神父(Rougemont)的账簿中了解到。[9]
在北京以外的地方,南怀仁了解到当地有库里(“档案馆”),更确切地说,是在济宁州(山东),那里没收并保存着一位已故传教士,即道明会传教士科罗纳多(Coronado)的(中文)书籍:南怀仁曾写信给当地的地方官,请求允许他“参观”这些书籍,并且——鉴于这次咨询——建议在当地买一栋房子。[10]南怀仁提到在中国各地寻找数学书籍,并以此为借口纵横中国乡村时,所指的很可能也是中国书籍。[11]
2.书名
至于具体的书名,他在信中提供的证据表明,接下来的书名可能是耶稣会的作品,也可能是中国本土的作品。
2.1.耶稣会的中文出版物
Ceu xu:[12] 即《奏书》,汤若望(Schall)向王室提交的有关天文和历法事务的文集:根据南怀仁1661年的道歉信,这些《奏书》被反复重印,并在中国各地传播:“各省的官员,至少是高级官员,都知道这些奏书的存在,而这些书和其他的西学书信一起被重印,被传播,一直到今天”(omnium provinciarum præfecti saltem præcipui horum supplicum libellorum notitiam habuerunt, qui cum reliquo corpore mathematico adhuc hodie passim imprimuntur et dispersguntur)[13]南怀仁(Verbiest) 提到了中国各地的档案馆(北京以外的各部门和衙门的办事处),甚至罗马图书馆(即梵蒂冈图书馆和罗马学院)中的副本;另见下文中的 Te Lun;
Kim xin:[14]一部仍未确定身份的耶稣会作品(“que temos posto”)?
Min lie pu chu:[15](= Min li pu zhu jie huo,现在我们意外地发现,南怀仁声称自己是该书的合著者,就其“发行”(distributio)和“发起”(inventio)而说。[16]
Sin lie hiao hoe (《新历消惑》),[17]即汤若望的小册子(“libellus”),1卷,题为“Xin li xiao huo”,即“回答关于西方微小事物的疑惑”(Aswers on questions / doubts on the Western ephemerides),其木版保存在西堂;[18]它作为一个单独的卷册出版,并于1645年在《西洋新法历书》总结,正如1661年为汤若望写的道歉书中所提到的“数学文集”(corpus mathematicum)。[19]
一篇无标题的“反驳错误的预测之书”“(libellus refutans falsa prognostica),pp.7、8和9”可能是南怀仁写于1669年的“妄论文”之一(《妄推吉凶辩》、《妄测辩》、《妄占辩》)。[20]
2.2.中国的汉语书籍:
《不得已》(Bu de yi):[21]杨光先的反基督教著作,被利类思(L. Buglio)的《不得已辩》所驳斥;
Chum yûm (《中庸》):“它至今在华被视为圣书,如同欧洲的《圣经》”(“qui adhuc hodie est æstimatus in Sina uti Sacra Scriptura in Europa”):[22]对孔子思想的注释,即:中庸》;
Cum kia li(《公家礼》),[23]更完整:Vem cum kia li(《文公家礼》),即家庭里的一些习俗;[24]
孔子写的 Ch'un ç'ieu,[25]即《春秋》:《春秋》是一部时间跨度为公元前722年至公元前481年的编年史。参见下一项;
Ki'ûn xu <pi> c'âo:sive examen omnium librorum(《群书(辟)考》,即各种书的考究);译成拉丁文的长篇片段中提到了孔子的《春秋》和一句中国谚语,内容涉及日食时该如何应对以及拉丁文“succurrere”(“协助”)的解释;[26]
Li ki <...>:[27]《礼记》:“礼书”,儒家典籍的一部分;
Li ki hio li kio:[28]即《礼记》*xue li <?>,可能是对《礼记》的注释本,但无法确认。
曹振贵(1580-1667年)的《历法明源》, 拉丁文《Declaratio originalis rerum ad calendarium spectantium》,是他对中国历法中“选择某日子”(Electio dierum)的真实性(即非可疑性)进行长篇讨论的基础;[29]
来自作者Chu vi chum的“Ta ke ven”[30]即朱宗元或维诚(“维诚”是他的号)的《答客问》(Dake wen),约1643年,一本宗教书籍。在这封信中,南怀仁提到了一个非常相似的重印本,这很可能符合其他一些迹象;[31]
Te lun,[32]即《论论》,指皇帝授予特别有功的公民的一系列荣誉(参见 南怀仁在《西朝定案》副本中的相同词语);[33]
所谓Xu kim[34]即“在中国这本非常古老的和经典的书中”(in libro Sinico antiquissimo et Classico)指《书经》(Xujing):引自关于日食时如何处理的描述/处方;
Ye kim[35](《易经》)是“那个被我们所有会士承认的书”(liber ille classicus, qui ab omnibus etiam nostris admittitur)在关于“择日”含义的长篇技术注释中也有引用,该注释现存于两个副本中,即 JA 49-V-19,第 523 页,以及庞嘉宾神父(Kaspar Castner)所作的另一个副本中也被提到,145,第 78 - 81 页;这个Ye kim就是《易经》。
2.3.从这些证据可以看出,南怀仁的中文阅读范围很广,包括:(1)有关中国历法及其解释的专业书籍(甚至可以说是“技术性”书籍);(2)耶稣会关于西历及其运作的中文出版物:《历事明源》(Lishi mingyuan),未被认出的《群书(辟)考》;《新历消惑》(Xin li xiao huo)和Min li pu zhu(汉字不明)(3) 儒家经典,包括《礼记》、《礼记注疏》(Li ki hio li kio?),《文公家礼》、《春秋》和其他哲学著作(《书经》,《中庸》);关于儒家经典的其他提及是一般性的(“华人的书”, libri Sinenses),[36]或涉及孔子;[37](4)行政文件,更确切地说,是人向皇帝提交的请愿书(《奏书》《特论》);5)基督教文献,如《答客问》,也包括他自己的一些文章;(6) 一般性的:《群书考》。
南怀仁很少对这些中国书籍做出个人评价。他的第一个令人惊讶的评论是,中国数学书籍普遍缺乏逻辑结构和推理,这可能延续了耶稣会士对中国数学的传统看法。另外,在《欧洲天文学体系》(Astronomiae Europaeae Mechanica,1676年)手稿中,他出人意料地指出中国技术书籍中的插图少得可怜。[38]我们还可以看到关于特定术语和段落的相互讨论,尤其是关于不同版本的《答客问》。[39]
[1] Golvers (2023), 285: 在两个印度地区的所有传教区中,中国地区最适合我们修会人士,最适合我们修会的,因为我们修会认为著作和各种学术是最恰当的传播工具,可以让人们根据自己的自然理性而被引入真理和美德。而在印度东部和印度西部各民族中没有可以在文学和各种学科的研究方面与华人相比的民族,而华人也有良好的道德判断。他们关于任何事物都有著作,尤其关于道德的问题,而且他们在各地都有图书馆。(“Certe inter omnes utriusque Indiae Missiones nulla est alia, quae hominibus Societatis nostrae videtur magis propria, et quae Instituto nostro videtur magis convenire, quam haec Sinensis. Nam cum Societas litteras et omnis generis scientias singulari studio profiteatur tamquam aptissimum medium, quo homines ex natura sua ratione praediti facilius ad veritatem et virtutem inducuntur, inter Orientales et Occidentales Indias nulla est natio, quae in litteris et omnis generis scientiis excolendis aestimandisque Sinis comparari possit, quaeque tam praeclare et distincte de virtute iudicet. Nam de omni re, praesertim morali, plurimos habent libros, et copiosas passim ostentant bibliothecas”)。
[2] “西堂”是宣武门教堂的早期称呼,1700年后称“南堂”。
[3] D'Arelli (2001),第 522 页。
[4] Gemelli Careri (1708),第 123 页。
[5] 乔森(1938 年),第 48 页。
[6] Verbiest (1687),第 54 页。
[7] Golvers (2013),第 158 页。
[8] Golvers (2023),161-162;268-269。
[9] Golvers (1999),359:“In famulum licentiati Qu'uei deferentis libros ad P(atrem) Ferdinandum”。
[10] Golvers (2017), 410: “Tengo noticia que en el k'u li de aquella ciudad aun ai un caxon de libros, que fueron de dicho Padre.El amparo de V(uestra) P(aternidad) que imploro esta en alguna carta para el chi cheu, о o other algun fabor mediante el qual pueda yo visitar le, y con el fundamento del caxon de libros que esta en el k'u li darle noticia de alli antes aver avido yglesia, y que quiero comprar casa para tener en que morar las ves que alli fuere”.
[11] Golvers (2017), 639 :“O que peço he 1° q(ue) V(ossa) R(everência) diga ao S(enho)r Argolicense q(ue) guardê o dit[t]o lu piao em secreto, para q(ue) os outros vicarios e provicarios não me pidão o mesmo e o negotio se faça mais sospeito, quando tantos Europaeos com pretexto de buscar livros de mathematica andão correndo polla China”.
[12] Golvers (2017),377 / 378:“(...) si velit P(ater) Navarrete ad bibliothecam Vaticanam, ubi eiusmodi libri (autographi libelli supplices) olim Summo Pontifici oblati, ni fallor, servantur、vel eat saltem ad collegium nostrum Romanum, ubi eosdem libros inveniet, atque in tomo illo qui vocatur' libellorum supplicum P(atris) Adami, Sinice ceu xu [Zhou shu]' appellati, pag.47, item pag. 72 usque ad 76 inclusive eiusmodi libellos supplices a P(atre) Adamo Imperatori oblatos et ad extensum impressos ipsemet oculis suis videre poterit”。向教皇“很久以前”(olim)献上副本可能是殷铎泽神父(Intorcetta)1672年在罗马逗留期间献上的物品;副本最初保存在罗马学院,现存于罗马的维托里奥-埃马努埃莱二世图书馆(Biblioteca (...) Vittorio Emanuele II (BVE)),见 Golvers (2005), 41-44。
[13] 乔森(1938 年),第 72 页。
[14] Golvers (2017),620:“Me peza que V(ossa) R(everênci)a nam tomou a occaziam bel[l]issima pera entender os termos disto p'u chú, que la teve com a prezença de nosso Huen-fu juen laò yê, que là vay;com poucas palavras pudia enteyrar a V(ossa) R(everênci)a muito mais facil do que eu dezeyo aqui com cartas mudas etc. p(or)que elle estando bastantemente no cazo, e cuido tambem q(ue) qualquer outro que està bem nas letras Sinicas poderà bastantemente explicar o nosso intento, que temos posto no Kim xin< >”。
[15] Golvers (2023),第 261 页:“Et emblematico modo proposita et non intelligenda, ut verba expressa sonant (sicut expresse dicunt auctores <...> quos vide in Min lie pu chu kiai xue, pag. 5 et 10”;庞嘉宾(Kasper Castner)(联署材料 145,第 81 页)复制的该文本最后一个字符是:“(Min Lie pu chu kiaj)xao”(在该版本中被伪法文“tchao”取代)。
[16] Golvers (2017), 618: “Quanto toca à explicaçam do Min lie pu chu, sayba Vossa Reverencia ( = F.X. Filippucci) que nam he explicação do P(adre) Adamo Schall, mas he totalmente minha explicaçam et distributio et inventio // Somente tomey o nome do P(adre) João Schall por mayor credito e
authoridade”。
[17] Golvers (2017),850。
[18] Golvers (2017), 同上:“阿达姆斯神父(汤若望,P(ater)Adamus)明确在此声明:‘eam non esse doctrinam, quam sequuntur Europaei, neque sibi commissam corrigendam, sed ex antiquorum Sinensium libris mututam describi et in calendario transferri’。Hic etiam libellus, tum per se solum, tum cum corpore mathematico imprimitur ac passim dispergitur, cuius sicut et aliorum libellorum supplicum tabulas domi habemus”。
[19] Golvers (2017),第 850 页:在同一份 “文集 ”中,还加入了一系列关于天文问题的备忘录:“Hîc notandum quod, quando dur libelli supplices Regi, rerum quae in iis proponuntur notitia dispargitur per totam Sinam, paene sicut in Europa sparguntur nova quaelibet per gazettas (ut eas appellant)、adeoque omnium provinciarum praefecti saltem praecipui horum supplicum libellorum notitiam habuerunt, qui cum reliquo corpore mathematico adhuc hodie passie imprimuntur et disperguntur”。
[20] Golvers (2023),261。
[21] 引自 Golvers (2017),388;参见 Young(1975),155-186。
[22] 乔森(1938年),第48页
[23] Golvers (2017),620。
[24] 参见 Ebrey (1991),第149页。
[25] Golvers (2017),341。
[26] Golvers (2017), 342: “5. […]. Ergo ad quid sollicita illa cursitatio? Numquid etiam sibi persuadebant suum illum cursum usque ad caelum posse pertingere? Quod eiusmodi modus non praetendat supplere sive tueri eclipsata luminaria, expressis verbis dicit auctor libri K’iun xu pi c’ao appellati”.
[27] Golvers (2017),620。
[28] Golvers (2017),350/351:“Hunc ritum a Confucio, Sinensium philosophorum magistro supremo observatum esse libri Sinenses referent(......)。Huncem autem ritum ad eiusmodi grati animi significationem institutum esse et sacrificium lato scilicet analogo modo ac vocabulo appellari expressis verbis dixit auctor libri Sinici Li ki hio li kio appellati”。
[29] Golvers (2023),258。
[30] Golvers (2017),623。
[31] D. Sachsenmaier (2001)。
[32] Golvers (2017),第 730 页:“Envio com esta à V(ossa) R(everênci)a ( = Filippucci) hu(n)s poucos despachos em nosso favor, q(ue) deo o Rey no cabo do anno passado, eu os acrescentei no cabo do livrinho Te lun”。
[33] 此外,在南怀仁的《西朝定案》——发现在他的《奏书》中,一些文件的页边也有这个标题(这是阿德-杜丁克的发现)。
[34] Golvers (2017),340。
[35] Golvers (2023),第 257 页:“Hic ipse liber, apud Sinas Ye Kim appellatus, expressis etiam verbis demonstrat in explicatione illarum figurarum sive characterum, quos pa gua appellant, quibus etiam in calendario utuntur, omnes autem declarant characters illas tantum similitudines et imagines rerum illarum (...) proponit”。
[36] Golvers (2017),350。
[37] Golvers (2017),370;466;601;655
[38] Golvers & Nicolaidis (2009),图 43 - 55:“In libris antiquis mathematicorum, qui aliquando in hoc Tribunali fuerunt, nullum reperio eorum fieri mentionem, neque vel minimam adumbrationem”。
[39] Golvers (2017),623。
高华士,鲁汶天主教大学南怀仁研究所
参考资料
- D’Arelli, F. (2001), M. Ricci. Lettere, Macerata: Quodlibet.
- Ebrey, P.B. (1991), Confucianism and Family Rituals in Imperial China. Princeton: University Press.
- Gemelli Careri, G.F. (1708). Giro del Mondo del Dottor D.Gio(vanni) Francesco Gemelli Careri, parte quarta, Napoli: G. Roselli.
- Golvers, N. (1999), F. de Rougemont, S.J., missionary in Ch'ang-shu (Chiang-nan). A study of the Account Book (1674 - 1676) and the Elogium. Louvain Chinese Studies, vol 7, Leuven, University Press.
- Golvers, N. (2005), Chinese, Western, autograph and printed documents by Ferdinand Verbiest, S.J. in Roman libraries, past and present (with special regard to astronomical matters). Bulletin de l'Institut Historique belge de Rome 75, 27 – 56.
- Golvers, N. & Efthymios Nicolaidis (2009). Ferdinand Verbiest and Jesuit science in 17th century China: an annotated edition and translation of the Constantinople manuscript (1676). Leuven: Ferdinand Verbiest Institute & Athens: Institute for Neohellenic Research, National Hellenic Research Foundation.
- Golvers, N. (2013), Libraries of Western Learning for China. Vol. 2. Formation of Jesuit Libraries. Leuven: F. Verbiest Institute.
- Golvers, N. (2017), Letters of a Peking Jesuit, Leuven: F. Verbiest Institute.
- Golvers, N. (2023), Minor Essays on Ferdinand Verbiest (1623 – 1688). Leuven: F. Verbiest Institute.
- Josson, H.& Willaert, L. (1938), Correspondance de Ferdinand Verbiest de la Compagnie de Jésus. Bruxelles: Palais des Académies.
- Poole, W. (2015), The letters of Shen Fuzong to Thomas Hyde, 1687-88. Electronic British Library Journal
- Sachsenmaier, D. (2001), Die Aufnahme europäischer Inhalte in die chinesische Kultur durch Zhu Zongyuan (ca. 1616-1660). Sankt Augustin: Monumenta Serica.
- Verbiest, F. (1687), Astronomia Europaea. Dilingae: C. Bencard.
- Young, J.D. (1975), ‘An early Confucian attack on Christianity: Yang Kuang-hsien and his Pu-te-i’, in: Journal of the Chinese University of Hong Kong, 3, 155-186.
